Dziś wyjątkowe wydarzenie – świętujemy 30-lecie Samorządu Terytorialnego w Polsce

W środę, 27 maja 2020 obchodzimy 30 rocznicę utworzenia Samorządu Terytorialnego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej. To najbardziej bliska nam organizacja społeczności lokalnej lub regionalnej i jednocześnie forma administracji publicznej, w której mieszkańcy tworzą z mocy prawa wspólnotę i względnie samodzielnie decydują o realizacji zadań administracyjnych.

Dzień Samorządu Terytorialnego, uchwalony przez Sejm RP w 2000 roku, obchodzony jest corocznie 27 maja. Upamiętnia pierwsze wybory samorządowe z 27 maja 1990 roku.

W Polsce samorząd terytorialny przywrócony został w 1990 roku. 1 stycznia 1999 wprowadzono trójstopniowy podział terytorialny i trzy szczeble samorządu: gminny, powiatowy i wojewódzki. Obecnie w Polsce jest 16 województw, 314 powiatów i 66 miast na prawach powiatu oraz 2478 gmin.

W Polsce (na wzór innych krajów kontynentu europejskiego) tylko część zadań lokalnych i regionalnych jest realizowana przez agendy administracji rządowej, które bezpośrednio (hierarchicznie) podlegają Radzie Ministrów, Premierowi bądź poszczególnym ministrom.

Zasadnicza część zadań administracyjnych, niemająca znaczenia ogólnokrajowego, jest realizowana własnie przez samorząd terytorialny. Czynią to organy samorządowe, które są podporządkowane odpowiedniej wspólnocie lokalnej (gminnej, powiatowej) bądź regionalnej (wojewódzkiej) i które reprezentują jej interesy.

Zasady ustroju i działania samorządu terytorialnego

• unitarność – państwo stanowi całość, a gminy, powiaty i województwa nie są autonomiczne w stanowieniu prawa; przeciwnie jednostki samorządu terytorialnego są tylko administracją zdecentralizowaną, czyli powstają i działają tylko na podstawie prawa krajowego (ustaw bądź rozporządzeń naczelnych organów administracyjnych);
• subsydiarność (pomocniczość) – sprawowanie władzy publicznej powinno spoczywać w rękach instytucji najbliższych zainteresowanym obywatelom; zadania i kompetencje oraz środki finansowe przydzielane są więc w pierwszej kolejności gminom; nie należy jednostce wyższego rzędu (powiatowi, województwu) powierzać zadań, które równie dobrze mogą być wykonane przez jednostkę mniejszą; przekazanie tych zadań na poziom wyższy może nastąpić tylko wtedy, gdy ich wykonanie przekracza możliwość poziomu niższego; państwo powinno je przejmować gdy będą przez nie wykonane zdecydowanie efektywniej;
• względna samodzielność – wykonywanie zadań na własną odpowiedzialność bez skrępowania poleceniami indywidualnymi, które pochodziłyby od innych władz publicznych, a nadzór administracji rządowej co do zasady ograniczony jest do kryterium legalności z wykluczeniem celowości;
• demokracja – radni oraz wójtowie gmin, burmistrzowie i prezydenci miast wybierani są w wyborach demokratycznych, powszechnych, bezpośrednich, równych i tajnych.

Cechy jednostki samorządu terytorialnego

• powstaje tylko z mocy prawa krajowego i działa w granicach przez prawo określonych,
• członkami wspólnoty samorządowej z mocy prawa są wszyscy mieszkańcy jednostki samorządu terytorialnego,
• posiada własną demokratyczną organizację ustaloną przez ustawę i własny statut,
• powołana do wykonywania zadań z zakresu administracji publicznej w formach właściwych dla tej administracji,
• corocznie uchwala własny budżet, niebędący częścią budżetu państwa, ani budżetu innej jednostki samorządu terytorialnego,
• jest podmiotem zarówno prawa publicznego (dysponując kompetencjami administracyjnoprawnymi), jak i podmiotem prawa prywatnego (osobą prawa cywilnego, mającą zdolność sądową),
• swe decyzje podejmuje w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność,
• jej względną samodzielność ogranicza zdecentralizowany nadzór organów państwowych o charakterze weryfikacyjnym, z reguły ograniczony do kryterium legalności,
• kontrolowana i chroniona przez niezawisłe sądy administracyjne i sądy powszechne.